Sankhya Felsefesi: Varoluşun 24 Tattva ile Açıklanışı
Sankhya felsefesi, varoluşu sistemli bir şekilde açıklamaya çalışan en eski düşünce yapılarından biridir. “Hakikatin bilgisi” olarak anlaşılabilir. Sayısal bir sistem gibi görünse de asıl amacı evrenin ve bilincin nasıl ortaya çıktığını kavramaktır.
Bu yaklaşım dini bir çerçeveye dayanmaz. Varoluşu bilinç, madde ve algı üzerinden açıklamaya çalışır.
Başlangıç: Puruşa ve Prakriti
Sankhya’ya göre başlangıçta yalnızca bilinçsiz bir boşluk vardır. Buna Puruşa denir. Hareket yoktur, zihin yoktur, ego yoktur.
Sonrasında titreşim oluşur. Bu titreşimle birlikte bilinçli doğa ortaya çıkar. Buna Prakriti denir. Böylece dualite başlar.
Puruşa ve Prakriti’nin etkileşimi evrenin yaratım alanını oluşturur. Bu alana Akaşa denir. Ardından beş temel unsur ortaya çıkar:
-
Akaşa (Boşluk)
-
Vayu (Hareket)
-
Tejas (Işık / Ateş)
-
Apas (Su)
-
Pruthivi (Toprak)
Bu beş unsur, varoluşun temel yapı taşlarıdır.
Bilincin Yapısı
Yaratım süreci ilerledikçe bilinç katmanlaşır:
-
Mahat: Evrensel zeka
-
Manas: Zihin, düşünce üretme gücü
-
Buddhi: Ayırt etme ve bilinçli kavrama yetisi
-
Ahamkara: Ben bilinci, ego
Egonun ortaya çıkışıyla birlikte bireysellik başlar. Seçim yapma kapasitesi doğar. Seçim varsa sorumluluk vardır. Bu da karma kavramını ortaya çıkarır.
Üç Guna: Yaşamın Dinamiği
Sankhya’ya göre yaşam üç temel nitelik tarafından şekillenir:
-
Satva: Denge, açıklık, saflık
-
Rajas: Hareket, değişim, dönüşüm
-
Tamas: Yoğunluk, form, durağanlık
Bu üç güç sürekli etkileşim halindedir ve hem zihinsel hem fiziksel düzeyde deneyimlenir.
Duyular ve Eylem Gücü
İnsan, beş algı gücü ve beş eylem gücü ile var olur.
Algı güçleri:
-
İşitme
-
Dokunma
-
Görme
-
Tatma
-
Koklama
Eylem güçleri:
-
Konuşma
-
Tutma
-
Yürüme
-
Üreme
-
Bırakma / eleme
Bu mekanizma seçim yapmamızı sağlar. Ancak seçimler zaman ve koşullar içinde sınırlıdır.
Tanmatralar ve 24 Tattva
Sankhya varoluşu 24 temel prensip ile açıklar. Bu prensiplere Tattva denir. Prakriti’den başlayarak zihne, duyulara ve elementlere kadar uzanan bir yapı haritasıdır.
Tanmatralar ise varlığın en saf, en suptil hali olarak kabul edilir. Beş tanedir:
-
Ses
-
Dokunuş
-
Form
-
Tat
-
Koku
Bunlar deneyimin en temel titreşimleridir.
Sonuç
Sankhya felsefesi, insanı evrenden ayrı görmez. Aksine insanı, evrenin küçük bir modeli olarak açıklar. Bilinç, zihin, ego, duyular ve elementler bir bütünün parçalarıdır.
Bu sistem bir defada anlaşılacak bir yapı değildir. Okudukça derinleşir, üzerine düşündükçe farklı katmanlar açılır. Bu nedenle Sankhya bir bilgi değil, bir kavrayış sürecidir.
